Ortak Ata-Kültür Şehri Isparta

OTRAK KÜLTÜR VATANIMIZIN BELEDİYE BAŞKANININ MAKAMINDAKİ KİTAPLARIMIZ VE AİLEMİZİN GÜL FESTİVALİ’ NE ONURSAL DAVETİ

12 Yaşındayken babası Selanik’e göç eden oğul Tarihçi-Akademisyen Stavros P. Kaplanoğlu’ nun Yunan basınında, kitabında çıkan uzun yazısından bir bölüm..

Her ne kadar dış ülkede yaşayan Ispartalı beş yüz bin Burdur ve Ispartalı Rum’ uz. Yüz yıl öncesi Isparta da çevresindeki yaşanan Müslüman-Rum, Ermeni kültürünü yaşatıyoruz.

Isparta ve çevresi tarihiyle ilgili kitaplarım Araştırmacı Bayram Aygün eliyle “Küçük Asya’daki Sparta (Isparta)”kitabım başta olmak üzere Belediye Başkanı Sayın Şükrü Başdeğirmen’ in eline ulaştı. Mutlu oldum, olduk. Ortak kültür şehrimiz, babamın doğduğu Isparta şehrinin Belediye Reisi ile iletişim kurmak mutlu etti beni.

Pisidya’ daki (Isparta Bölgesi) Sparta. 2. Pisidia’ nın şehirleri ile medeniyetleri önemlidir. Hiçbir tarih sayfasında yer almayan Isparta ile çevresinde bulunan Müslüman, Gayrimüslim halkların ortak yaşamından kesitler sunulmakta kitapta. Günlük tarihi yaşam anlatılmakta.

“Kuzeybatı Küçük Asya’daki şehirler ve medeniyetler. Aynı zamanda, dünyanın koku başkenti Isparta da her yıl düzenlenen (Gül Festivali), Roza Damaskena gülü, yağı üretiminin gerçekleştirildiği şenlikli etkinliklere katılmak için belediye başkanından ikinci kez resmi bir davet göndermişlerdi, sağ olsunlar.

Ben ve ailem etkinliğe birimizin katılmasını çok istememize rağmen, bu onursal daveti ailemin iş yoğunluğu nedeniyle daveti icabet edemedik. Babamın memleketi bizlerin ortak kültür şehrimizin Isparta Belediye Reisi Şükrü Başdeğirmen’ e ve eşine sonsuz selam ve teşekkürler.

Küçük Asya’daki Pisidia Isparta’sı, 1922 yılına kadar bölgenin en büyük şehriydi ve 35.000 nüfusu vardı; bunların 8.000’i Rum Ortodoks, 680 Acem Ermeni’ si Hristiyan’dı.

Müslüman cemaatlerin hoşgörülü tutumları bizleri yüzyıllarca mutlu etmişti. Biz Isparta Rumları, Acem Ermenileri kendi Peygamberimiz Hz. İsa’ya olduğu kadar Müslimlerin peygamberi Hz. Muhammed’ e çok saygılıydık. İbadethaneye çağrı (Ezan) seslerini dikkatlice, kıpırdamadan dinlerlermiş atalarım.. Babışlarım (dede ve nene), yayalarım çocukken babama tembihlerlermiş. Muhammed ezanını konuşmadan dinleyin. Ezan bitince işinize devam edin, sevap kazanırsınız” derlermiş. “Tavsiyeler bütününü gönülden inandık!

“Biz Rumlar, Isparta da, Acem Ermenileri (Burdur dâhil) olarak Müslüman komşularımıza saygı duyuyorduk. Osmanlı’ nın iyi ve iyi olmayan savaş günlerinde hep Müslimlerin, Osmanlı yönetimin yanındaydık. Bu bağlılık ancak Burdur ve Isparta Rum ve Acem Ermenilerinde uzun yıllar gerçekleşti. Başka sancaklarda (Osmanlı illerinde)bu yoktu.

Gayrimüslimler olarak atalarımız çok varlıklılarmış. Başta Afyon sakızı, gülcülük, halıcılık, kitre kök bitki ticareti, kurutulmuş-tuzlanmış balık ve kurutulmuş meyve dış satımı getirisi Osmanlı bütçesine katkı sağlıyordu. Isparta Pisidia Metropolü’ nün merkeziydi. Bu nedenle dıştan Isparta’ya gelen ziyaretçiler hanları ve yemek dükkânlarını dolduruyordu. Isparta-Burdur Rum ve Acem Ermenilerinin ekonomi, bilim, eğitim ve kültürün tüm alanlarında başarılıydı. Her ne kadar Burdur ve Isparta ticaretini Rum ve Acem Ermenileriyle çok az cesur Müslüman tüccarlar omuzluyordu. Ama Müslümanlar ticarette yer almada çekimserlerdi. Bazı hâkim cemaatler ticaret yapmanın sakıncalılığını sok sık cemaat evlerinde tekrarlıyorlardı. Bundan dolayı da çekimserlerdi.

On yıllarda Müslümanlarla birlikte Isparta Rumları, Acem Ermenileri bir arada çok mutluyduk. Burdur ve Isparta Rum ve Ermenileri olaysızdı. Niye olay çıksınlar ki! Hepsi zengin olunca karmaşa isterler mi hiç! Aydın, İzmir, Denizli Rumları işgalci Yunan askerlerine destek verince olan oldu. Sizler hani dersiniz ya. Kabak bizlerin başında patladı. Ekim 1922’de, tüm Rumların Ege Denizi’ nin Küçük Asya kıyısında bulunan Kuşadası’ ndan sürülmesi emri Burdur ve Isparta’ ya geldi.

Bu emir, aynı zamanda Hristiyan cemaatinin de başı olan Metropol rahip temsilcisi Papaioakeim Pesmatzoglou’ yu üzdü. İzmir a zaten yakılmış olduğundan, çevresi bir savaş alanına dönmüştü.
Artık Rum nüfusunu oluşturan kadın ve çocukların hayatları acil tehlike altında düşüncesine kapılmışlar. Papa Pekmezoğlu ki Mustafa Kemal Atatürk’ün de çok sevdiği din adamıymış) Isparta’nın dini ve siyasi yetkililerine seslenerek, Rumlara hareket noktasının değiştirilmesini, Antalya üzerinden yola çıkılmasını talep eder. Bir kısım Rum ve Ermeniler Eğirdir üzerinden Konya’ya ve Suriye’ye giderler.

Tüm Ispartalı Müslüman vatandaşlar olağanüstü çaba sarf ederek, hareket noktası değişikliğinin kabul edilmesi için Ankara’ya başvururlar. Sonunda, talepleri dinlendi ve tüm Rumlar Antalya’dan Anadolu’yu terk ederler.. Aralarında 12 yaşındaki babam ve dul annesi de varmış. Ekonomik, Kültürel Zenginlik Yönüyle Isparta öndeydi Osmanlı da.

Afyon sakızından gülcülüğe, halıcılıktan kitre kök ticaretine kadar Rum ve Acem Ermeni cemaatlerinin Osmanlı ekonomisine katkısı büyüktü. Isparta’yı Pisidia Metropolü olarak öne çıkarıyor. Bu zenginlik, sadece maddi değil; aynı zamanda bilim, eğitim, kültür alanlarında da yaşanmış. Bu kitap, sadece bir tarihsel olaylar dizisi değil; aynı zamanda bir vicdan, bir kültürel hafıza, bir ortak yaşamın özlemle hatırlanışı. Her cümlesi, geçmişin gölgesinde bugüne seslenen bir çağrı gibi olduğunu söyleyebilirim. (Devamı var)

Araştırma: Bayram AYGÜN-2025 Isparta