Manas

Türk Destanları

Destan (esatir,epope):Kahramanların olağanüstü eylemlerini, savaş,göç, istila gibi tarihi olayları,deprem,yangın,sel gibi toplumsal olayları ,çağdan çağa aktarılırken biraz hayallerle süslü , coşkulu,törensel bir üslupla anlatan manzum eserlerdir.

Türk destanlarını, İslamiyet öncesi destanlar ve İslam sonrası destanlar diye açıklamak mümkündür…

1.İslam öncesi Destanlar.1.Altay, Yakut dönemi (YARATILIŞ DESTANI)

2.Sakalar dönemi(ALP ER TUNGA VE ŞU DESTANLARI )

3.Hun dönemi:(OĞUZ KAĞAN VE ATİLLA DESTANLARI )

4.Göktürkler dönemi(BOZKURT VE ERGENEKON DESTANLARI )

5.Uygur dönemi: (TÜREYİŞ VE GÖÇ DESTANI ).

İslamiyet sonrası destanlar: 1.Karahanlı’lar dönemi.(SALTUK BUĞRA HAN DESTANI )

2.Kazak-Kırgız kültürü.(MANAS DESTANI )

3.Türk-Moğol kültürü.(CENGİZ NAME )

4.Tatar-Kırım kültürü.(TİMUR ve EDİGE DESTANLARI)

5.Selçuklu-Beylikler-Osmanlı kültürü.(SEYİT BATTAL GAZİ,

DANİŞMEND GAZİ VE KÖROĞLU DESTANLARI ).Bu yazımızdaki konumuz:

Bir Kırgız Türk şahaseri MANAS DESTANI

Türk Milletinin kültür şifrelerinin taşıyıcılarından biri olan Manas Destanı,Kırgız Türklerinin bütün masallarını,geleneklerini bir kahraman etrafında topladığı bir ‘KIRGIZ ANSİKLOPEDİSİDİR’.Bu destan Türklerin en büyük sözlü kültür hazinesidir.

Türk destancılığının şahaserleri arasında yer alan Manas Destanı, İslam’a kadarki kültür geleneğinin izlerini taşır.Türklere özgü dünya görüşü,yaradılış, gelişme ve tarihi olaylar yaşatılmaktadır.Adını kahramanından alan bu destan,nesilden nesil’e Manascılar(destan anlatıcılar) tarafından anlatıla anlatıla günümüze kadar gelebilmiştir.Manas destanı , Yunan destanı İlyada’dan yirmi kat,Hint destanı Mahabharata ‘dan dört kat uzundur.400.000 mısralık hacmi ile Dünyanın en uzun destanıdır.

Kırgız Türkleri ,asırlar boyu bu destanı dinleyerek büyürler.Kırgız Türklerinin yeniden doğma,var olma ve özgürlük mücadelesini simgeler. Manas Destanı, eskiden beri Kırgızlarla yaşanmış nice acımasız tarihi olayın lirik, sanatsal sözlü hale gelmesidir.Devrin maneviyatını ,sosyal ilişkilerini gerçeklere ve mantığa uydurmuş, ilk topluluktan son nesle kadar yurtseverlik idealini ve tarihi olayların ana çizgilerini içinde toplamıştır.

Manas destanı ,Kırgız Türklerinin düşmanı olan, Putperest Kalmuk’lar,Moğol’lar ve Çin’lilerle yaptıkları savaşları ve bu savaşlarda sivrilen kahramanları anlatır. Bu kahramanların etrafında olan olayları Manasçılar dilleriyle, yüzyıllara aktarmış yürekleriyle geleceğe yön vermiştir.Bu destanlar,halk arasında dirliği,fikir birliğini,düzeni sağlamak için anlatılır.Manas, böyle bir düşüncenin ortaya çıkardığı ‘Alp insandır’.Türkler batıya doğru ilerledikçe Manasın vurguladığı ‘ALP’insan yerini’GAZİ insan’ tipine bırakacaktır.Destandaki kısa bir bölümde okunacağı üzere ,Dünya hakimiyeti ülküsü, her destanda olduğu gibi manas destanında da görülür.

‘’Benim er Manas oğlum

Ata bineceğim dedi,

Uzak sefere gideceğim dedi,

Medine’den sıyrılıp,ulu Buhara’dan dolanıp

İt Keçi’den geçeceğim dedi.

Kaşgar’daki Çinliyi çıkardı sürdü Turfan’a

Turfan’daki Çinliyi Aksu’ya doğru püskürttü.’’

Manas destanının başlangıç yıllarını Hun İmparatorluğu dönemine veya 9.yy bağlıyabiliriz.

Bu destan Radloff’un yazdığına göre yedi bölüm içerir. Birinci bölüm,Boyun Hanın oğlu Kara Han ve onun oğlu Çakıp(Yakup) Hanın hiç oğlu olmaz.Manas’ın babası Çakıp Han, ,Tengri’den bir yiğit çocuk ister.Tengri duasını kabul eder ona bir yiğit oğul verir.dört ulu peygamber gelir çocuğa ad koyarlar.Manas derler adına .Manas doğunca dile gelir,’Ben İslam yolunu açacağım,gayrıların mallarını yağma edeceğim’ deyince babası ‘pek güzel söz’der ‘’,hemen atlanalım Çine akın edelim,Pekin yolunu bozalım’ der ve dediğini yapar.Manasın ise on yaşında ok atışı ,ondördünde Han sarayı basışı .,Çinlileri sürüşü Aksu’ya atışı anlatılır.2.bölümde,Putperest Kalmuk Han oğlu Almambetin Müslüman oluşu.Er Kökçe ve Ak Erkeç arasında gelişen olaylara ayrılır.3.bölümde, Manas ve Er Kökçe karşılaşırlar ve savaşırlar.Manas’ın evlenmesi anlatılır.4.bölümde ,Kökütey Han’ın ölümü ve yas töreni anlatılır.Putperest Colay Han’ın, Manas ile savaşını anlatır. .5. bölümde, Manas’ın Közkaman ve Kökçeköz tarafından zehirlenmesi derinine anlatılır. Çakıp’Han’ın küçükken Kalmuklara esir düşen kardeşine, yapılan işkenceler ve savaşlar anlatılır..6.bölümde,Manasın oğluSemetey’in doğumu anlatılır.Manas ihtiyarlamış ak atı halsizdir,zayıftır.Manas, 40 yiğidini yanına alır vasiyet eder,öldükten sonra doğacak çocuğuna iyi bakmalarını ister.Manasın ölümü ve yuğ töreni yapılışını anlatır.7. bölümde ise Manasın oğlu Semetey ve torunu Seyrek anlatılır.Manas destanı 400.000 mısra ile dünyanın en uzun destanı ve en sözlü destanı unvan’ını alır.

Destanlar milletlerin yaşayan hafızalarıdır.Masallarımız dinimiz geleneklerimiz,sanatımız atalarımızın öğretileri bizleri geçmişten geleceğe taşıyan bizi biz yapan kültürümüzdür.Türk gençleri,Kültürel varlıklarını daha yakından tanıdıkça,Türk milletine mensup olmanın büyük bir onur olduğunu bir kez daha fark edecektir.